سالک
تعريف بيماري سالك
سالك يا ليشمانيوز جلدي يك بيماري انگلي و بومي در ايران است كه به وسيله پشه خاكي منتقل شده و معمولاً به صورت زخم پوستی تظاهر مي كند و ممكن است تا بيش از يك سال طول بكشد ولي محل آن بعد از بهبودي تا پايان عمر باقي مي ماند و موجب اذيت و آزار بيمار مي شود.
انواع لیشمانیوز جلدی (سالك) در ایران
ساAnthroponotic Cutaneous Leishmaniasis, ACL
* سالک شهری، یا نوع خشک
* Etiology L. Tropica
Zoonotic Cutaneous Leishmaniasis, ZCL
* سالک روستایی، یا نوع مرطوب
* Etiology L. major
علایم بيماري:
در سالك روستایی دوره كمون معمولاً کمتر از 4 ماه است. ضایعه به صورت جوش ظاهر شده سپس زخمی و به سرعت بزرگ و دور آن پرخون می شود. زیر لبه زخم معمولاً برجسته و زخم، دارای ترشح است.
به دليل آنكه فعاليت پشه خاكي در اكثر نقاط كشور از ارديبهشت ماه شروع شده و حداكثر در شهريورماه مي باشد، اين شكل بيماري طي ماه هاي آبان و آذر شايع تر است.
مخزن بيماري در ليشمانيوز جلدي در ايران
* ) نوع شهري يا خشك ( (Anthroponotic CL
مخزن اصلي بيماري انسانهاي مبـتلا به سالك مي باشند، ولي سگ هم بطور اتفاقي به بيماري مبتلا مي گردد .
* نوع روستايي يا مرطوب (Zoonotic)
* مخزن بيماري جوندگان صحرائی بوده که تاکنون چهار گونه از آنها به عنوان مخازن اصلی بیماری شناخته شده اند
* ( رومبومیس اپیموس، مریونس لیبیکوس،
* مریونس هوریانه و تاترا ایندیکا ).
ناقل بيماري
* ایراگونه هائی از پشه خاكي های ماده از جنس فلبوتوموس Phlebotomus) )
* انـــدازه آن 4 - 5 /1 ميليمتر
* ليشمانيوز جلدي شهري، فلبوتوموس سرژنتي
گونه اهلی است و داخل یا اطراف اماکن انسانی زندگی میکند
* ليشمانيوز جلدي روستائي، فلبوتوموس پاپاتاسي
گونه نیمه وحشی است و معمولا خارج از اماکن انسانی زندگی میکند
* حد اکثرخونخواري پشه خاكي در هنگام غروب آفتاب است و در طول شب ادامه میابد
* پشه خاکی روزها را در جاي تاريك و مرطوب استراحت می کند، شامل :
* زيرتخت ها ، پشت كمدها، شكاف ديوارها و گوشه ديوارها، زير زمين و ساير قسمت هاي سايه دار اماكن انساني يا حيواني شامل لانه های پرندگان، جوندگان و زیر تخت سنگها
پراکندگی بیماری سالک در ایران
بیماری سالک از قدیم در ایران شناخته شده بود.ودر کتب قدیم ایران از جمله قانون ابو علی سینا ذکر شده . در سال 1390تعداد مورد سالک 20585موردبامیزان بروز27 در 100هزارنفررسید.شهرهای شیراز-مشهد-اصفهان-گلستان-کرمان وخوزستانبیشترین مواردآلودگی رادارندوبالغ بر 80%درصد موارد سالک کشور از نوع روستایی است . همچنین در استان وشهرستان تمام موارد سالک از نوع روستایی است
مواردی که در افزایش موارد سالک دخالت دارند
ü تغییرات آب و هوایی ، خشکسالی (هجوم جوندگان به نزدیک اماکن روستایی، مهاجرت افراد حساس به مناطق آلوده)
ü ناکافی بودن بهسازی محیط (تجمع نخاله ها و زباله ها)ونبودن سیستم فاضلاب مناسب
ü تجمع و نگهداری کودهای حیوانی
ü نگهداری دام ها در نزدیک اماکن مسکونی
ü گسترش حاشیه شهرها
ü وجود اماکن مخروبه و بافت قدیمی وفرسوده
ü ساخت و سازهاي بي رويه و ماندگاری نخاله های ساختمانی
ü ناکافی بودن آگاهی جامعه در مورد استفاده از لباس های پوشیده به خصوص در مناطق آلوده به بیماری سالک وعدم رعایت حفاظت فردی توسط جامعه
ü تخریب های انجام شده برای شبکه های لوله کشی آب، گاز و برق
ü ساخت اماکن مسکونی بر روی لانه های جوندگان و عدم جمع آوری به موقع نخاله های ساختمانی داخل و اطراف این اماکن
ü افزایش جمعیت جوندگان
اقدامات لازم جهت کنترل سالک
- هماهنگی بین بخشی جهت ارتقا بهسازی محیط (فرمانداری و شهرداری ها)
- هماهنگی ادرات کل مسکن و شهرساز
تدوین دستورالعمل کنترل سالک و ابلاغ به تمام مراکز
- آموزش جامعه، جهت حفاظت شخصی و بهسازی اماکن داخلی منازل ، استفاده از دور کننده حشرات ، استفاده از پشه بند آغشته به حشره کش و بالا بردن آگاهی مردم در مورد بیماری سالک
- راه اندازی مراکز درمان استاندارد سالک و پانسمان ضایعات بطور رایگان
- مبارزه با جوندگان در کانون های روستائئ وشخم زدن عمیق زمین های اطراف
- نصب توری و پرده به منازل در کانون های آلوده
- تامین به موقع داروهای مورد نیازودیگر امکانات
- مجهز کردن مرکز درمان سالک در کوی ابوذر به دستگاه کریوتراپی برای درمان بیماران پیشرفته ترین دستگاه کریوترابی در استان
نکات مهم در درمان بیماری
* نکته اول اینکه بسیاری از ضایعات به خودی خود خوب میشوند و نیازی به درمان ندارند
* نکته دوم: کی چه در مانی را برای چه ضایعه ای بکار ببریم.
* نکته سوم و مهمترین نکته آنکه کی درمان را قطع کنیم.
انواع درمانها
* درمانهای فیزیکی
- سرمادرمانی
- گرمادرمانی
- لیزر
* درمانهای دارویی
چه عواملی در انتخاب نوع درمان مؤثراست؟
- محل
- اشکال بیماری
- تعدد ضایعات
- گستردگی و قطر ضایعات
- برجسته بودن و یا مسطح بودن آن
- شکل ظاهری ضایعه
- تقریباً میتوان گفت که هیچکدام از دارو ها بغیر از گلوکانتیم و داروهای هم خانواده هیچ اثری در درمان سالک ندارند
- موارد مقاوم به گلوکانتیم هم در حال افزایش هستند
- تجویز آنتی بیوتیک ها برای موارد عفونی و شدیداً چرک دار ضروری است. در بسیاری موارد عمر سالک هم با تجویز آنتی بیوتیک پایان می یابد. این بهبودی را نباید به اثر آنتی بیوتیک ربط داد. ممکن است عفونیت ثانویه باعث تحریک شدید سیستم ایمنی و هجوم سلولهای سلول های ایمنی و بدنبال آن اثر غیر مستقیم روی لیشمانیا باشد و یا تحریک شدید سیستم ایمنی باعث ترشح زیاد شده و همزمان به درمان سالک کمک کرده است و باکتری و آنتی بیوتیک هم نقش مهمی نداشته است.
نحوه درمان موضعی:
- هفته ای یک بار تزریق انجام می شود وحداکثر 12 هفته است. اگر به درمان جواب نداد بعد از 12 هفته یک ماه توقف درمان داریم بعد درمان عضلانی را شروع میکنیم.
نحوه درمان عضلانی:
- هر روز به مدت 14 روز تزریق انجام می شود. مقدار تزریق بر اساس وزن بدن صورت می گیرد به ازای هر 20 کیلوگرم یک آمپول تزریق می شود ولی بیشتر از سه آمپول در روز مجاز به تزریق نیستیم.
گرد آورنده :فرنگیس نوروزی کارشناس مبارزه با بیماریها شهرستان دشت آزادگان
منبع : کتاب راهنمای کشوری سالک (اخرین دستورالعمل)
این وبلاگ با همت کارشناسان مرکز آموزش بهورزی دشت آزادگان راه اندازی شده وهدف از راه اندازی آن برقراری ارتباط هرچه بهتر با بهورزان و ایجاد تغییر تدریجی در روند بازآموزی بهورزان گرامی است بطوریکه در آینده بهورزان شاغل به آموزش مجازی و ارتباط ازطریق شبکه اینترنت با دید مثبت نگاه کنند.