بسمه تعالی

نقش بهداشت محيط در مديريت بحران و حوادث غير مترقبه


بحران چيست ؟

بحران در حقيقت يك فشار زايي رواني – اجتماعي بزرگ و ويژه است كه باعث در هم شكسته شدن انگاره هاي متعارف زندگي و واكنش هاي اجتماعي مي شود و با آسيب هاي جاني و مالي ، تهديدها ، خطرها و نيازهاي تازه اي كه به وجود مي آورد . یاحادثه اي كه به طور طبيعي و يا توسط بشر به طور ناگهاني و يا به صورت فزاينده به وجود مي آيد و سختي و به مشقتي به جامعه انساني به گونه اي تحميل نمايد كه جهت بر طرف كردن آن نياز به اقدامات اساسي و فوق العاده باشد.

تقسیم بندی بحران

از نظر مکانی :الف – سطح جهاني؛      ب – سطح ملي؛

از نظر منشاء:الف ) حوادث طبيعي      ب ) حوادث غير طبيعي ( ساخته دست بشر )                      

از نظر زمانی:الف) – ناگهاني : مثل سيل – زلزله – طوفان – آتشفشان – رانش زمينب)درازمدت : مثل اپيدمي – خشكسالي – قحطي

اقداماتت در هنگام وقوع بحران شامل:

1-اقدامات قبل از وقوع

- مشاركت بين بخشي و درگير نمودن ساير دستگاههاي مرتبط مانند اداره كل حوادث غير مترقبه استانداري ،بنياد مسكن ،هلال احمر ،بازرگاني ،اداره آب و فاضلاب و… از طريق برگزاري جلسات كميته حوادث و سوانح كه بايد بطور ماهيانه برگزار شود تا دستگاههاي مرتبط با شرح وظايف خود آشنا ودراين زمينه جهت موارد خاص منابع اعتباري و نيروي انساني مورد نياز را از اعتبارات غير جاري وتخصصي حوادث و بلايا پيش بيني نمايند تااز موازي كاريهاي احتمالي جلوگيري و درحفظ منابع صرفه جويي  شود.

-پيش بيني تجهيزات و ملزومات فني مورد نياز شامل:شيشه نمونه برداري آب- كيت كلرسنج و معرفهاي مورد نياز به ميزان كافي -كلمن يا كلدباكس- كيسه يخ- پمپ سم پاش ولوازم يدكي مورد نياز-سموم مورد نياز - مواد گندزدا ( پركلرين ، هالاميد، كوئولين )- وسايل وابزار گندزدايي (سطل ،آبگردان )- وسايل حل نمودن-پملپ ( سيم ،‌مهره پلمپ )‌- ماسك

-آموزش نيروهاي اجرايي :بمنظور افزايش توان اجرايي نيروهاي بهداشت محيط درمراكز بهداشتي درماني وبهورزان در خانه بهداشت روستایی درشرايط بحران ميبايست آموزشهاي لازم درزمينه فعاليتهاي مختلف بهداشت محيط مانند كنترل كيفي آب ، كنترل مواد غذايي ، روشهاي جمع آوري و بهداشتي زباله درشرايط بحراني ، جمع آوري ودفع بهداشتي فاضلاب درشرايط بحراني وغیره

-آموزش پيش بيني وتهيه نقشه هاي اجرايي توالتهاي بهداشتي ، حمام بهداشتي ، دستور العمل كاربرد سموم و موادگندزدا در شرايط بحراني وباتوجه به شرايط جغرافيايي ، فرهنگي و اجتماعي

تهيه نقشه ايي ازوضعيت جغرافيايي و توپوگرافي منطقه كشور ، استان ، شهرستان و000

-مشخص نمودن عوامل خطر درمناطق مختلف جغرافيايي استان ومناطق مختلف

سطح بندي مناطق مختلف شهري براساس عوامل خطر موجود در هر منطقه (‌كشور ، استان ،‌شهرستان )

-انجام مانور هاي عملياتي : شايسته است بمنظور شناسايي نقاط قوت وضعف وتوان عملياتي كليه دستگاههاي عضو

2-هنگام وقوع

-تشکیل تیم ارزیاب سریع:تیم ارزیاب سریع شامل یککارشناس بیماری ها / اپیدمیولوژیست-کارشناس بهداشت محیط-کارشناس تغذیه-مسئول تدارکات

◦یکی از این افراد باید مسئولیت تیم را به عهده داشته باشد. اساس هر برنامه در دست اقدام ارزيابي سریع موقعيت موجود مي باشد

اهداف تیم ارزيابي سریع

 وسعت وضعيت حادثه , ميزان  ونوع بيماري قابل انتشار به جمعيت و اندازه جمعيت در معرض خطر را ارزيابي شود

زمان: 2ساعت اول اطلاعات فوری اولیه از محیط در مورد وقوع حادثه  – تلفنی- با بی سیم  اخذ شود و به سطح بالاتر اطلاعات موثق اعلام شود .

 کلاً ظرف 24 ساعت اول شروع شده وحداکثر ظرف 4-3 روز نتايج کتباً گزارش شود

تيم ارزيابي سريع بايد اقدامات زير را در محل حادثه و در ميان بازماندگان حادثه انجام دهد :
- با رهبران محلي جامعه مذاكره كند ومشكلات آنها را بپرسد .
 -بامسئولين محلي دولت مصاحبه كند ونيـــــازهاي اجرايي آنها را سئوال كند
- با مسئولين بهداشتي و همچنين پرسنل بهداشتي مذاكره نمايد 
- با مردم آسيب ديده مصاحبه كند

تحقيقات سريع:
 1- وضعيت سني و جنسي جمعيت گرفتار
 2- تعداد افراد آسيب پذير ( كودكان ، زنان باردار و افراد مسن )
 3- تعداد موارد مرگ
 4- تعداد موارد آسيب ديدگي ، اسهال ، سوختگي ، ديسترسهاي تنفسي
 5- وضعيت تغذيه
 6- پوشش واكسيناسيون كودكان
 7- وضعيت مسكن
 8- دسترسي به مراقبت هاي بهداشتي ،غذا ، آب ، جان پناه
 9- وضعيت آب آشاميدني و مصرفي
 10- وضعيت دفع فضولات و بهداشت محيط

نيروهاي بهداشتي درماني و بهداشت محيط دركنار ساير گروه هاي امداد و نجات بعنوان امدادگر در محل وقوع حادثه درنجات مصدومين مشاركت فعال داشته و درشناسايي محلهاي مناسب اسكان موقت ودائم وساير عوامل تأثيرگذار برسلامت آسيب ديده گان شامل موارد ذيل مداخله نمايند :

آب

- بررسي وضعيت شبكه توزيع آب در نقاط شهري وروستايي

- درصورت عدم اطمينان از شبكه توزيع آب توصيه براستفاده از آبهاي بسته بندي

- انجام مستمر كلرسنجي از آبهاي موجود درمنطقه وتوصيه برافزايش ميزان كلر باقيمانده تاميزان ppm 1- 8/0 در شبكه توزيع وتانكرهاي توزيع هنگام بازگيري ppm 2 و هنگام تخليه ppm 1

– نمونه برداري باكتريولوژيكي آب بطور وسيع باتوجه به افزايش موارد شكستگي وبصورت پراكنده درشبكه توزيع ،‌تانكرهاي مستقر در منطقه وارسال نمونه ها به نزديكترين آزمايشگاه آب وفاضلاب شهرستان ويا استان معين واعلام موارد نامطلوب به متوليان تأمين آب بمنظور اصلاح سيستم توزيع آب

- انجام آزمايشات شيميايي باتوجه به وسعت وشكستگي ها ومنابع توزيع آب واعلام موارد نامطلوب به متوليان تأمين كننده آب

-- آموزش سالمسازي آب درحجم هاي مختلف به گروههاي آسيب ديده همراه با توزيع دستورالعملهاي مربوطه

-- شماره گذاري ( كدگذاري ) منابع ثابت وسيار توزيع آب باتوجه به وسعت منطقه

-- تعيين نقاط آلوده ومخازن آلوده برروي نقشه منطقه مورد نظر

-- پيگيري موارد آلوده كلرباقيمانده صفر ، شكستگيها و 000 تارفع مشكل

خطرات بهداشتی مرتبط به آب را به سه دسته تقسیم می نمایند:

1- خطرات مربوط به نبود آب 2- خطرات مربوط به کیفیت بیولوژیکی آب 3- مشکلات مربوط به کیفیت شیمیایی آب

اولین اقدام تامین مقدار کافی آب حتی اگر از لحاظ کیفی شرایط ایده آل نداشته باشد این مقدار جهت شستشوی ظروف ، استحمام و سایر مصارف پیش بینی می شود . همچنین حفظ منابع آب از آلودگی از مهمترین اقدام تلقی می شود زیرا بهبود کیفی آب ممکن است  روزها یا هفته ها طول خواهد کشید.

. اقدام بعدی تامین آب شرب به مقدار 5-7 لیتر به ازای هر نفر.

منابع تامین آب در بحران :انواع مختلف آب :اصولا سه نوع آب میتواند در دسترس باشد .

آبهای سطحی : نهرها ،رود خانه ها ، دریاچه ها  ، استخر های طبیعی ،سدها این آبها معمولا وبخصوص در مواقع نزولات جوی بویژه بارش باران بسیار آلوده هستند.

آبهای زیر زمینی : چاهها ، قنات ، چشمه هاآب باران :در مناطق غیر صنعتی آب باران نسبتا خالص بوده و ممکن است بدون تصفیه مورد استفاده قرار گیرد .

ترتیب اولویت بندی آب در شرائط اضطرار عبارتند از :

1- شبکه آبرسانی شهری 2- شبکه آبرسانی خصوصی 3- چشمه ها و چاهها 4- آبهای سطحی

استانداردها

يك شير برداشت به ازاء هر 200 نفر وفاصله آن نبايد بيش از 100 متر از استفاده كنندگان باشد.

در صورتيكه از مخازن ذخيره آب استفاده مي شود ؛ ظرفيت آنها حداقل براي مصرف يكروز در نظر گرفته شود.

به ازا؛ هر 100 نفر يك دوش در نظر گرفته شود.

به ازا؛ هر 20 نفر يك توالت كه فاصله آن نبايستي بشتر از 50 متر و نزديكتر از 6 متر باشد.

براي بيمارستانها و مراكز درماني 40-60 ليتر به ازاء هر نفر در روز وبراي مساجد 5 ليتر به ازاء هر بازديد كننده

براي حمام 30-35 ليتر براي هر نفر در هفته و3-5 ليتر براي آشاميدن و پخت و پزو30ليتر به ازاء هر گاو يا شتر و حيوانات كوچك 15 ليتر

250 گرم صابون به ازاء هر نفر در ماه

روشهای ساده گند زدائی و تصفیه آب در شرائط بحران :

1- نگهداری ورسوب دهی

2- تصفیه حرارتی

3- استفاده ازکلر و ترکیبات آن به عنوان گند زدائی کننده

نحوه گند زدائی آب آشامید نی با کلر :

کوزه گذاری

در هنگام استفاده از آبهای سطحی (رودخانه)در جهت جریان آب ازبالادست رودخانه به پایین آن لازم است ترتیب موارد مصرف بصورت  زیر انجام گیرد

اشامیدن←شستشو←شنا←دام        

کلر زنی در حجم زیاد آب

تامین آب در شرایط پیچیده با تاکیدبر اصل مشارکت مردم یا جمعیت آسیب دیده بعنوان بخشی از برنامه ارتقا بهداشت و سلامتی که نقش به سزایی در کاهش خطر ایفا خواهد کرد.

نگهداری و محافظت از شبکه های آبرسانی و منابع بواسطه در گیر نمودن کلیه گروههای سنی ضامن تحقق اصل فوق خواهد بود.

بقیه کمیت آب

در وضعیت بحرانی متوسط مقدار آب لازم برای نوشیدن ،پخت غذا و بهداشت فردی حداقل 15 تا 20 لیتر برای هر شخص در هر روز براورد می شود.(حداقل 2 ظرف آب با ظرفیت 20 لیتری  برای هر خانوار)

*در وضعیت خیلی حاد اورژانسی حداقل 5 لیتر برای هر فرددر روز قابل قبول است.

در صورت کم بودن آب از این مقدار باید یک حالت اورژانسی مطلق را در نظر گرفت.مردم نباید بیش از 15 دقیقه برای پر کردن ظرف آب در صف بمانند.

بهداشت و بهسازی محیط

توالتهای در دسترس: یک توالت برای 40 نفر(20+20 مردان و زنان بطور جداگانه) و 50 متر از محل سکونت فاصله داشته باشد.

صابون قابل دسترس جهت نظافت فردی250 گرم برای هر فرد در هر ماه پیش بینی شود.

مبارزه با جانوران موذی

شرایطی که بلافاصله بعد از بلا ایجاد می شود باعث تکثیر تعداد حشرات و جوندگان می گردد . دلیل فوری این امر ممکن است توقف خدمات بهسازی از قبیل جمع آوری و دفع زباله و در نتیجه آن پیدایش مکانهای مناسب برای زاد و ولد سریع و نیز ایجاد مأمن برای جانوران موذی باشد . اسکان تعداد زیاد مردم در سرپناههای موقت در چنین شرایطی آنان را در معرض بیماریهای منتقله به وسیله حشرات و جوندگان قرار خواهد داد

در سرپناههای موقتی ممکن است امکانات و تسهیلات نظافت فردی بی اندازه محدود باشد و حاملین بیماریهای عفونی و اشخاص آلوده به جانوران موذی ممکن است در تماس نزدیک با سایرین که عاری از عفونت هستند ، قرار بگیرند . این وضع ، که احتمالا ً با شرایط ابتدایی تأسیسات ، بهسازی و خدمات پیچیده تر می شود ، خطرات بالقوه ای ایجاد می کند که مستلزم توجه و اقدام است .

حرکت مردم به جای جدید اغلب آنان را در معرض حشرات و بیماریهایی از قبیل تیفوس ، مالاریا و طاعون قرار میدهد . مگس ، کک ، شپش ، پشه ، کنه و جوندگان همگی ناقلین بیماریهایی هستند و سریعا ً در یک محیط کنترل نشده توسعه می یابند.حشراتی که ایجاد ناراحتی ، مزاحمت و یا عفونت موضعی میکنند عبارتند از کک ها ، مایت ها ، پشه خاکیها ، پشه ها ، ساسها و سوسک ها . در بعضی مناطق قربانیان بلا در معرض نیش موجودات سمی از قبیل مارهای سمی و عنکبوت سمی قرار می گیرند .

مراحل مبارزه باناقلین:1) مرحله ابتدایی یا اضطراری بلافاصله بعد از وقوع بلا ، که در آن عملیات مبارزه فیزیکی یا شیمیایی باید بر مبارزه با حشرات موذی روی بدن اشخاص ، پوشاک ، رختخواب و سایر لوازم آنان و نیز حیوانات اهلی متمرکز شود . برای انجام این عملیات از همان ابتدا باید تیم های بهداشت محیط اضطراری آماده باشد .

2) دوره ای که حالت اضطراری فروکش می کند و عملیات مبارزه بر پایه بهداشت غذا ، دفع بی خطر فضولات از جمله زهکشی ، و نظافت عمومی و شخصی قرار می گیرد .

حمله مستقیم به حشرات و محلهای زاد و ولد و پناهگاههای آنها باید در تمام دوره پس از وقوع بلا ادامه پیدا کند .

بهداشت ونظارت برمواد غذايي

تهیه مواد غذایی جزء وظایف مقامات بهداشتی نیست معهذا مقامات بهداشت محیط باید از مقدار و نوع غذاهایی که داده می شود خطوط تهیه و ارسال و روش توزیع آنها آگاه باشند تا بتوانند محافظتهای بهداشتی لازم را تعیین نموده و بکار برند اولین قدم ،گرد آوردن تمام مسئولین بهداشت، امداد، رفاه و سایر قسمتهای دست اندر کار مواد غذایی است تا طرحی منطقی برای نظارت بهداشتی مواد غذایی و تأسیسات تهیه شود.

 ( شامل كليه مواد غذايي وارد به منطقه بصورت بسته بندي ، غیربسته بندی و 000 )

نظارت برانبارهاي نگهداري مواد غذايي باتوجه به تنوع مواد غذايي واردبه منطقه

نمونه برداري از مواد غذايي وارسال به آزمايشگاه كنترل مواد غذايي

آموزش دست اندركاران نگهداري وتوزيع مواد غذايي درزمينه جلوگيري از آلودگيهاي احتمالي مواد غذايي

توصيه براستفاده از مكانهاي مناسب كه داراي حداقل شرايط مناسب بهداشتي جهت نگهداري مواد غذايي باشند.

توزيع كنندگان مواد غذايي ميبايست داراي كارت تندرستي ومعاينات مرتبط باشند .

توزيع كنندگان مواد غذايي نسبت به رعايت نكات بهداشت فردي وبهداشت عمومي وپوشيدن لباس مناسب  ملزم باشند.

وضع ظروف محتوی مواد غذایی به خصوص آنهایی که از مواد فاسد شدنی و شکستنی  از قبیل مقوا، کاغذ، پارچه و شیشه درست شده اند راهنمای مقدماتی این انتخاب خواهد بود پس از آن باید آزمایشهای کاملتری انجام داد از فروش غذاهای صدمه دیده باید جلوگیری کرد و به این منظور باید همکاری کامل عمده فروشان و توزیع کنندگان مواد غذایی را جلب نمود.

مواد غذایی که از خارج منطقه بلا دیده توسط مقامات رسمی و جمعیتهای امدادی داوطلب فرستاده شده اند. باید از منابع مطمئن تهیه و ارسال شده باشد و برای حصول اطمینان از اینکه در جریان حمل به منطقه فاسد نشده اند مورد بازرسی قرار گیرند بهتر است که اولین محموله این نوع مواد شامل جیره فردی غذاهای مختلف پخته در پوشش یا جعبه نفوذ ناپذیر در برابر آب باشد تا توزیع سریع و مصرف آنها در دوره ای که پخت و پز عادی و خدمات تغذیه عملی نیست، ممکن باشد .

پس از وقوع بلا، غذاهای پخته شده در بسته های فردی و یا توسط واحدهای سیار تغذیه توزیع میشود.ولی باید هر چه زودتر برنامه های تغذیه در دو جهت تنظیم گردد.

الف) تأمین مواد غذایی برای کسانی که تسهیلات تهیه و پختن غذاهای خود را به ابتکار  و مسئولیت خودشان دارند.

ب) ترتیب امکانات تغذیه جمعی توسط سازمانهای امدادی برای کسانی که چنین تسهیلاتی را در اختیار ندارند.

سرویس های تغذیه جمعی:
در تغذیه جمعی باید اقدامات بهسازی صحیحی در نگهداری، تهیه و توزیع غذا در شرایط اضطراری به عمل آورد. در غیر این صورت تغذیه جمعی خطر مداومی برای بهداشت خواهد بود غذا به سهولت آماده می شود و می تواند شرایط رشد موجودات بیماری زا را فراهم نماید بعلاوه سایر خدمات مرتبط با حفاظت غذا یعنی آب، فاضلاب و مبارزه با ناقلین در شرایط اضطراری با روشهای ساده ای تعبیه و انجام می شوند بنابراین شرایط برای همه گیریهای منتقله بوسیله غذا فراهم است و این همه گیریها ممکن است نتایج بسیار وخیمی به بار آورند زیرا خدمات پزشکی و پرستاری که خود دچار کمبود نیروی انسانی بوده و موارد زیادی از فوریتها به آنها ارجاع می شود نمی توانند پاسخگوی چنین وضعی باشند.

اقداماتی که امکان انجام آنها برای تأمین صحیح بهداشت مواد غذایی میسر است عبارت اند از :
بازرسی کیفیت مواد غذایی وارد شده برای کشف فساد و آلودگی .

بازرسی کیفیت آب مراکز تهیه غذا .

مبارزه با حشرات و جوندگان در انبارها،آشپزخانه ها و مراکز تهیه .

تدارک برای انبار کردن صحیح و پختن غذا .

تدارک برای دفع صحیح فضولات مایع و جامد .

تدارک برای شسشتو و گندزدایی ظروف .

نظارت بر تهیه وتوزیع غذا .

نظارت بر ساختمانهایی که در آنها غذا تهیه و توزیع می شود.

مدیریت کارکنان غذایی مشتمل بر الف) معاینات بهداشتی- ب) آموزش پ) تأمین کارکنان به تعداد کافی  و تهیه تسهیلات بهداشتی کافی

محلهاییکه بایدمورد نظارت و توجه خاص مأمورین بهداشتی قرار بگیرندعبارتند از :

وسائل نقلیه ای که برای انتقال مواد غذایی به کار می روند.انبارهای مواد غذایی ومراکز توزیع شیر.

مواد زائد جامد

وظایف : 1-نظارت برنحوه جمع آوري ودفع بهداشتي زباله شامل ( نگهداري زباله درمحل ، جمع آوري زباله و دفع زباله

2-نظارت برنحوه جمع آوري ودفع بهداشتي فضولات حيواني

در ارزیابی وضعیت  برای هر 100 نفر سطل های با ظرفیت 100-200 لیتری مورد توجه قرار گیرد با توجه ضریب تولید 7/کیلو گرم برای هر نفر  فاصله محل دفع نهایی 1000 متر از آخرین محل سکونت و روزانه با 30-50 سانتیمتر خاک پوشانده شود.

3-بعد از وقوع حادثه:

تيم اعزامي به منطقه ميبايست كليه اقدامات انجام گرفته را توسط نيروهاي مستقر در منطقه به سطوح بالاتر گزارش نمايد وهمچنين باتمام اعضاي تيم هاي بهداشتي درماني منطقه ارتباط مناسبي داشته باشد واطلاعات مربوط به بروز وشيوع بيماريها را بصورت روزانه كسب نمايد تا در صورت بروز غير منتظره بيماريهاي واگيردار بصورت مشترك باساير واحدهاي بهداشتي درماني نسبت به مهار وشناسايي منبع آن اقدام نمايد .

 درضمن استمرار كليه فرايندهاي بند 2 آسيب ديدگان تازمان اسكان دائم ورسيدن به شرايط مطلوب بهداشتي بمنظور ارتقاء سطح سلامت گروههاي آسيب ديده وجلوگيري از بروز بيماريها ادامه خواهد داشت .

 

گرد آورنده : علی سواری کارشناس بهداشت محیط شهرستان دشت آزادگان

منبع : دستور العمل وزارت بهداشت و آموزش پزشکی