مرکز آموزش بهورزی دشت آزادگان

اقدامات در حوادث و بلایا
مقدمه:
سطح متوسط آمادگی خانوارهای ایرانی در برابر بلایا تنها حدود 8 درصد است. این در حالیست که تقریبا تمام جمعیت کشور در برابر انواع بلایا قرار دارند و سالانه بطور متوسط حدود 4 هزار نفر در کشور در اثر این بلایا کشته می شوند و حدود 5.1 میلیون نفر تحت تاثیر قرار می گیرند.لذا، در راستای تامین سلامت خانوار، ارتقای آمادگی در برابر بلایا در سرفصل برنامه های پزشک خانواده و نظام ارجاع قرار گرفته است. نظام سلامت بعنوان متولی اصلی تامین، حفظ و ارتقاء سلامت جامعه طی سالهای اخیر توجه ویژه ای به پیشگیری و آمادگی در برابر مخاطرات طبیعی با تاکید بر نقش محوری مردم نموده است. شواهد نشان می دهد که مداخلات نظام سلامت از طریق ظرفیت های نظام شبکه می تواند آمادگی خانوارها در برابر بلایا را طی چند ماه تا حدود 7 برابر افزایش دهد. این برنامه اولین برنامه از این دست در سطح منطقه بوده و مورد توجه ویژه سازمان جهانی بهداشت نیز قرار دارد
برای تزریق واکسن بلایا به خانواده باید با ظرافت عمل کنیم. توجه نمایید: مهم نسیت ما چه می گوییم، مهم آنست که خانواده متوجه شود و
به آن ایمان بیاورد. معمولا ما حرف می زنیم بدون آنکه شنونده بفهمد آموزش هر چقدر که ساده تر باشد، فهم آن راحتتر و موفقتر خواهد بود
در این برنامه:
منظور از بلایا و شرایط اضطراری عبارتند از: زلزله، سیل، خشکسالی، طوفان، رانش زمین، سرما یا گرمای شدید، آتش سوزی و غیره لازم است ارزیابی آمادگی در برابر بلایا حداقل سالی یکبار برای هر خانوار تحت پوشش برنامه انجام گیرد. گروه هدف در هر خانواده،مادر خانواده است.
لازم است هر خانوار حداقل سالی یکبار برای آمادگی در برابر بلایا مورد آموزش قرار گیرد.
برنامه آموزش توسط اعضای تعریف شده در بسته خدمتی و بر اساس بسته آموزشی مربوطه و فلوچارت های زیر انجام می گیرد
توجه:بهتر است برنامه آموزش خانوار در مرکز، به صورت هفتگی و در روز رابطین تثبیت گردد. این کار موجب می شود علاوه بر امکان استفاده از ظرفیت رابطین بهداشت جهت آموزش خانوار، از حضور قطعی مسئول رابطین جهت نظارت بر اجرای برنامه مطمئن شد. ضمن اینکه این کار موجب می شود آن روز هفته برای مردم منطقه به عنوان روز آموزش خانوار برای بلایا شناخته شود.
اصطلاحات مهم:
مخاطره چیست؟
مخاطره اتفاق فیزیکی یا پدیده ای است که میتواند بالقوه خسارت زا باشد )البته نه الزاما!(. این خسارت میتواند جانی، مالی یا عملکردی باشد.
مخاطرات به انواع زیر تقسیم میشوند:
مخاطرات طبیعی که به سه دسته زیر تقسیم میشوند:
- با منشاء زمینی مانند زلزله، آتش فشان، سونامی
- با منشاء آب و هوایی مانند سیل، طوفان، خشکسالی، رانش زمین
- با منشاء زیستی مانند اپیدمی گسترده بیماری ها )وبا، آنفلوانزا و ...(
مخاطرات انسان ساخت: که منشاء آن ها فعالیت های بشر است. مانند آلودگی های صنعتی، انتشار مواد هسته ای و رادیو اکتیو،
زباله های سمی، شکستن سدها، حوادث حمل و نقل، صنعتی، انفجار و آتش سوزی.
آسیب پذیری چیست؟
آسیب پذیری همان شرایطی است که باعث می شود ما در اثر یک مخاطره آسیب ببینیم. مثلا زلزله خود بخود باد نیسات، بلکاه مقااوم نباودن
ساختمان ما آنرا خطرناک می کند. در چهار زمینه زیر می توانیم آسیب پذیر باشیم:
1)آسیب پذیری سازه ای: مثل مقاوم نبودن دیوارها و ترک داشتن سقف ها
2) آسیب پذیری غیر سازه ای: مثل محکم نبودن کمد به دیوار، فرسوده بودن سایم هاای بارق، بساته باودن مسایرهای خاروج اضطراری و غیره
3)آسیب پذیری فردی: مثل سالمند بودن، باردار بودن، کودک بودن، معلول بودن و بیمار بودن
4) آسیب پذیری عملکردی: مثل نداشتن برنامه تخلیه، نداشتن کیف اضطراری و غیره
ظرفیت چیست؟
ظرفیت" عبارت از عوامل مثبتی است که توانایی ما را برای مقابله با مخاطرات افزایش میدهند. مثل داشتن اطلاعات کافی، وجود کیف اضطراری در خانه، انجام مانور زلزله در خانوار و امثالهم.
خطر چیست؟
هر چقدر احتمال یک مخاطره و شدت آن و همچنین آسیب پذیری ما بیشتر باشد ولی آمادگی مان کمتر باشد، احتمال اینکه کشته یاا مجروح شویم و یا اموالمان آسیب ببینند، بیشتر است. در این صورت می گوییم ما با خطر بالایی مواجه هستیم.
مثلا اگر محل زندگی ما روی گسل باشد، دیوار خانه مان مقاوم نباشاد و وساایل محکام باه دیوارهاا وصال نشاده باشاند و کیاف اضطراری مان در دسترس نباشد، خانواده ما در معرض خطر بالا قرار دارد.
مدیریت خطر بلایا چیست و چند مرحله دارد؟
مدیریت خطر بلایا عبارتست از اقداماتی که برای کاهش خطر یا افزایش آمادگی در برابر مخاطرات انجام می دهیم و شامل 4 مرحله زیر است :
1) پیشگیری، 2) آمادگی، 3) پاسخ و 4) بازتوانی و بازسازی.
کاهش خطر یعنی چه؟
فرض کنید قرار است در اثر زلزله ای در منطقه شما 5111 نفر مجرو شوند. ما می توانیم با انجام توصیه هایی مثل کاهش آسیب غیرسازه ای در خانه )محکم کردن کمدها به دیوار یا برداشتن اشیاء سنگین از بالای کابینت ها( این تعداد را به 111نفر برساانیم .
رویکردهای مدیریت خطر بلایا:
افراد مختلف برای مدیریت بلایا نظرات مختلفی دارند. برخی معتقدند که تمام کارها را باید دولت انجام دهد، برخی معتقدند که تمام کارها بعهده مردم است و گروهی هم معتقدند که مردم و دولت باید با همکاری هم اقدامات ایمن سازی و کاهش خطر را انجام دهند. شما جزء کدام گاروه هستید؟ با علامت ضربدر مشخص کنید
1)تمام کارها را باید دولت انجام دهد
2)تمام کارها بعهده مردم است
3)مردم و دولت باید با همکاری هم اقدامات ایمن سازی و کاهش خطر را انجام دهند
واکسن بلایا:
برای پیشگیری از بیماریهای عفونی به فرزندان خود واکسن می زنیم. متاسفانه برای پیشگیری از بلایا آمپولی وجود ندارد که با تزریق آن برای همیشه خانواده را ایمن کنیم. بنابراین باید با آموزش و پایش مستمر این کار را انجام دهیم. بدیهی است که این کار نیازمناد زمان و حوصله است. حتی در مورد واکسن نیز اگر از پدر بزرگ ها و مادر بزرگ ها بپرسید، متوجه می شوید که دهها سال طول کشید تا فرزنادان مان دیگرمبتلا به بیماریهای خطرناکی مثل فلج نمی شوند. در حالیکه در آن اوایل باید با زحمت به مردم واکسن می زدند.
توجه: تزریق واکسن بلایا به خانواده کار راحتی نیست. برای اینکار باید در چند سطح کار کنیم )این شکل دلیال نامگاذاری برنامه به عنوان دارت" است.
جلسه برنامه ریزی خانوار در برابر بلایا:
هر خانوار باید حداقل یکبار در سال )ترجیحا هر 3 ماه یکبار( دور هم جمع شوند و درباره مسایل زیر بحث و گفتگو کنند:
1) چه مخاطراتی خانوار را تهدید می کنند؟
2) مهمترین این مخاطرات کدامند؟
3) خانواده چه راه حل هایی را باید اتخاذ کند تا برای این مخاطرات آماده باشد؟
دقت نمایید که در این جلسه باید تمام اعضای خانوار حضور داشته باشند، شامل پدر، مادر، فرزندان، پدر بزرگ و مادربزرگ و هر کس دیگری که با آن خانواده زندگی می کند.
رسم نقشه خطر
رسم نقشه خطر، روش آموزشی است که در کشورهای مختلف از جمله ژاپن و همچنین کشور خودمان در استان های گلستان، کرمان و تهاران بسیار موثر بوده است.
نقشه را با مشارکت اعضای خانواده بخصوص کودکان رسم کنید.
فضای سفید دور نقشه برای ثبت اطلاعات مهم )شکل زیر( استفاده می شود.
نقشه را روی درب یخچال نصب کنید تا همه همیشه آنرا ببینند.
ارزیابی خطر سازه ای:
مهمترین عامل مرگ در بلایای طبیعی در ایران، تخریب ساختمان های غیرمقاوم است. لذا ضروری است نظام سلامت در این خصوص چاره ای بیندیشد. راهبرد ممکن در این خصوص افزایش دانش خانوارها است.
سازه هر منزل عبارت است از دیوارها، سقف ها و ستون ها. لازم است مقاومت سازه هر منزل در برابر مخاطرات مهم )بخصوص زلزله، سایل وطوفان( توسط یک فرد متخصص سنجیده شود. توصیه می شود این کار سالانه تکرار شود. در صورتی که به نظر یک متخصص، منزل شما ازمقاومت لازم برخوردار نیست، اقدام به مقاوم سازی آن نمایید. البته بهتر است در زمان خرید یا ساخت یک منازل معیارهای مقاومات در برابربلایا بدقت سوال و رعایت شود. لازم است که هر خانوار با موارد زیر آشنا باشد و آنرا از آژانس مسکن، سازنده و یا مهندس مربوطه سوال نماید:استاندارد ساخت ساختمان ها در خصوص زلزله به آیین نامه 2811 معروف است.
در خصوص سیل لازم است که ساختمان در حریم رودخانه ها ساخته نشود و در مناطق سیل خیز با محاسبه اینکه در صاورت وقوع سیل، سطح آب به چه میزان بالا خواهد آمد، ارتفاع ساختمان از زمین محاسبه می شود. معمولا از این اصطلا استفاده می شود که11 یا 511 سااله ، "ارتفاع آب یک سیل 11 ساله چند متر خواهد بود؟" بسته به استانداردهای یک منطقه، دوره های زمانی سیل، 21تعریف می شود.
در خصوص طوفان بسته به پیش بینی سرعت باد، مقاومت مورد نیاز سازه توسط مهندسین تعیین می شود.
مهمترین محدودیت مقاوم سازی منازل، هزینه گران آن و توان ناکافی مهندسی در منطقه است. لیکن با آگاه سازی خانوارها و افزایش تقاضااین امر به یک نیاز تبدیل شده و به تدریج ظرفیت سازی لازم است اتفاق بیفتد
ارزیابی خطر غیرسازه ای:
علاوه بر تخریب ساختمان های غیرمقاوم، عوامل غیرسازه ای از علل مرگ و مصادومیت ناشای از بلایای طبیعای در ایران هساتند . عوامل غیرسازه ای در یک منزل عبارتند از هر جزئی غیر از سقف، دیوار و ستون. به عبارت دیگر تمام لوازم منزل، اشیاء دکوری، شیشه ها درب ها،تاسیسات آب، برق و گاز و غیره در گروه عوامل غیرسازه ای قرار می گیرند.
هر عامل غیرسازه ای می تواند در صورت جابجا شدن، پرتاب شدن، شکستن یا مسدود کردن مسیرهای خروج منجر به مرگ یا مصدومیت شود.
پس لازم است هر خانوار عوامل غیرسازه ای که ممکن است در اثر مثلا یک زلزله جابجا یا پرتاب شود، بشکند یا مسیر خروج را مسدود نماید
شناسایی و برای حل آن بکوشد. راهکارهای کاهش آسیب پذیری غیرسازه ای عبارتند از:
حذف عامل: مثلا حذف یک شی دکوری غیر ضروری
 جابجا کردن عامل: مثلا جابجا کردن یک گلدان یا شی سنگین از بالای کمد، قارار دادن اشایاء سانگی ن و خطرناک در طبقاات پایینی کابینت ها، برداشتن تخت بچه از کنار یک شیشه بزرگ
محکم کردن عامل در جای خود: مثلا محکم کردن کمدها یا بوفه دکوری به دیوار، نصب قفل به درب کابینت ها، لمیناتکردن شیشه ها
تغییر شکل عامل: مثلا تغییر درب ها بگونه ای که همواره به بیرون باز شوند. گیر کردن در پشت در بسته، باعث مرگ و زیر آوارماندن بسیار از هموطنان عزیزمان شده است.
نصب سامانه های هشدار اولیه: مانند نصب هشدار دهنده های دود آتش در منزل و قرار داشتن خانوار در برنامه هشادار اولیه مخاطرات مهم آب و هوایی مانند سیل و طوفان
تعمیر تاسیسات: مثلا با بررسی فرسودگی سیم های برق، لوله ها و شیرهای گاز و تعمیر آن ها
توجه: معمولا کاهش آسیب پذیری عوامل غیرسازه ای کم یا بدون هزینه می باشد و به مقدار زیادی از مرگ و صدمات می کاهد.
برنامه ارتباطی خانواده در شرایط اضطراری و بلایا:
لازم است هر خانواده برنامه ارتباطی خود را برای شرایط اضطراری و بلایا تعریف و تمرین نماید. معمولا راهکارهای زیر توصیه می شوند:
همه افراد خانواده باید شماره تلفن یکی از بستگان قابل اطمینان در سایر نقاط شهر یا شهرهای دیگر را از حفظ بدانند.
محل تجمع خانواده بعد از وقوع یک حادثه از قبل تعیین شود تا در صورت تخریب منزل و گم شدن افراد نهایتا در یکجا بتوانند
همدیگر را پیدا کنند. مثلا یک میدان، مسجد محل و غیره.
تعیین محلی که اعضای خانواده بتوانند برای یکدیگر پیغام بگذارند و آنرا روی دیوار یا درختی نصب کنند تا بتوانند از اوضاع هم باخبر شوند
. برنامه تخلیه منزل در شرایط اضطراری:
در هر خانواده باید برنامه تخلیه در شرایط اضطراری تعریف شود و توسط افراد خانوار تمرین گردد. تخلیه منزل در موارد زیر صورت می گیرد:
پس از وقوع یک زلزله. البته بعد از اطمینان از تمام شدن لرزش های آن. در هنگام وقوع زلزله فقط در نقاط امن ساختمان پناه بگیرید. مگر درمنازل یک طبقه ای که مطمئن هستند بلافاصله وارد حیاط می شوید.
 قبل از وقوع یک زلزله بر اساس هشدار رسانه ها و مسئولین
قبل از وقوع سیل یا طوفان بر اساس هشدار رسانه ها و مسئولین
در برنامه تخلیه موارد زیر باید مد نظر باشند:
از قبل محلی را برای جمع شدن خانواده مشخص کنید. در خصوص سیل یک منطقه مرتفع را مشخص نمایید
با آرامش خارج شوید
قبل از خروج کیف اضطراری خود را بردارید
به افراد آسیب پذیر کمک کنید
شیرگاز را ببندید
کنتور برق را قطع کنید
در را پشت سر خود قفل کنید
برنامه کمک به اعضای آسیب پذیر خانواده:
در هر خانواده باید افراد آسیب پذیر در برابر بلایا تعیین و برای کمک به آن ها برنامه ریزی شود. مثال های زیر برخی از روش های کمک به این افراد هستند:تعیین یک فرد به ازای هر فرد آسیب پذیر برای کمک به وی در زمان تخلیه اضطراری اطمینان از ذخیره سازی و برداشتن داروهای مورد نیاز افراد بیمارجابجا کردن افراد بستری از مجاورت عوامل غیر سازه ای خطرناک منزل. مثلا جابجا کردن تخت یک بیمار بستری از زیر کمدی سنگ 
طراحی مانور خانواده
هر چقدر که دانش داشته باشیم تا وقتی که عمل نکنیم، بی فایده است. برای اینکه مطمئن شویم یک خانواده تماام آماوزش هاا را فارا گرفتاه است، باید یک مانور را اجرا و ارشیابی کند. بهتر است هر خانوار حداقل سالی یکبار )ترجیحا دو بار( مانور انجام دهد. می توانید مراحل زیر را به خانواده توصیه کنید:
1) تمام اعضاء خانواده جمع شوند.
2) هدف مانور را بیان کنند: مثلا آمادگی در برابر زلزله
3) بگویند که چه کارهایی باید انجام شود، مثلا اعلام شروع مانور، رفتن زیر میز، بسته بودن آسانسور، برداشتن کیف اضاطراری، کمک به فرد سالمند و ...
4)هر عضو خانواده یک کار را تقبل کند
5) با اعلام آغاز مانور، هر کس وظیفه خود را انجام دهد )مثلا با زدن روی میز یا زنگ زدن ساعت کوک شده(
6) کل زمان انجام مانور 3 تا 1 دقیقه طول می کشد
7) بعد از مانور همه با هم بحث کنند که چه اشکالاتی وجود داشت و برای رفع آن باید چه کردین یا شیشه ای
گردآورنده: علی سواری کارشناس بهداشت محیط شهرستان دشت آزادگان
منبع : دستورالعمل وزارت بهداشت و درمان در زمان وقوع حوادث و بلایا