مرکز آموزش بهورزی دشت آزادگان

اصول آموزش در گروه های همسان:

اهداف:

1-    آشنائي با گروه های همسان.

2-    آشنائي با موارد استفاده از آموزش در گروه همسان

3-    آشنائي با نقش آموزش دهنده در اجراي برنامه آموزشي به شيوه   PEER EDUCATION

4-    آشنائي با اصول سازمان دهي يك برنامه به شيوه آموزش در گروه همسان

تعريف گروه همسان:

در دنیای قدیم گروه همسان به بزرگسالان ، افراد عالي رتبه ، اعيان و اشراف و افراد داراي عنوان اطلاق مي شد .

در دنياي مدرن اين اصطلاح به معني هم نوع ، برابر ، مانند يا همتا است.

در لاتين اصطلاح  peerيا همسان به كساني كه از نظر طبقه اجتماعي هم رتبه با ديگران باشند و یا به گروه اجتماعي مشابه خصوصاً از نظر جنسي ، سني و شرايط اجتماعي تعلق مي گيرند مي گويند.

پس تنها ويژگی گروه همسان، همسال بودن آنها نيست و می تواند ويژگی های مشترک ديگری مانند جنس، نژاد، فرهنگ، محل سکونت، شيوه زندگی، سابقه تحصيلی و تجارب را شامل شود. به همين دليل استفاده از واژه همسان به جای همسال برای Peer مناسب تر به نظر می رسد.

در حوزه آموزش سلامت گروه همسان بیشتر به گروه نوجوانان و جوانان اطلاق می شود

آموزش در گروه همسان:

عضويت افراد همسان در گروه، گروه های همسان را پديد می آورد و باعث می شود تا اعضا نسبت به گروه تعلق خاطر پيدا کنند. يک فرد می تواند در گروه های همسان متعددی حضور داشته باشد و تاثيرات متفاوتی از هر گروه را بپذيرد..دوستان نزديک با علايق مشترک، مانند همکلاسی ها، هم باشگاهی ها، هم خوابگاهی ها و غیره گروه هايي هستند که افراد به ويژه جوانان خود را متعلق به آنها می دانند و این شرایط زمینه مناسبی برای آموزش در این گروه ها را ایجاد می نماید.

اهمیت آموزش در گروه های همسان:

جوانان براي يافتن اطلاعات واضح و صحيح در رابطه با شيوه مناسب رفتارهاي مرتبط با سن خود همچون مسائل مربوط به رفتارهاي جنسي، سوء مصرف مواد، بهداشت باروري، AIDS /HIV و بيماريهاي آميزشي به علت ارزش های اجتماعی و فرهنگی جامعه، تابو های موجود در جامعه و یا نقص در اطلاعات دچار مشكل هستند.

يك راه موثر براي حل مشكل جوانان براي يافتن پاسخ به سوالات خود آموزش درگروه همسان است زيرا اين آموزش از طريق گفتگوي بين افراد همسان اعمال مي شود و علل پيش گفت كمتر در اين تبادل نظرها دخالت مي كند.

گروه های همسان و جوانان تمايل دارند که درباره موضوعات مختلف با افراد همسان خود حرف بزنند و در بسياری از موارد از آنان تاثير بپذيرند. اين واقعيت در مورد موضوعاتی که حساسيت بيشتری نسبت به آنها وجود دارد، پرنگ تر خواهد بود.

آموزش در گروه همسان يعني استفاده از اعضاء يك گروه براي ايجاد تغييرات موثر در ديگر اعضاء همان گروه از طريق تلاش درمتعادل كردن دانش ، نگرش و رفتارهاي آن اعضاء وتحريك فعاليت مشاركتي است.

موارد استفاده از آموزش در گروه همسان

آموزش در گروه های همسان عمدتاً در آموزش مسائل تغذيه اي(کنترل پر خوری) ، تنظيم خانواده،کاهش رفتارهای پر خطر جنسی(ایدز)، سوء مصرف مواد(کنترل مصرف الکل و دخانیات) و  پيشگيري از خشونت با موفقیت انجام شده است.

رویکردهای آموزشی در گروه های همسان:

دو نوع رويکرد رسمی و غيررسمی به آموزش همسانان وجود دارد.

 در رويکرد رسمی، فعاليت های سازماندهی شده و برنامه ريزی شده شبيه کلاس های درس طراحی و اجرا می شود که معمولا بر تبادل اطلاعات بين فراگيران و آموزش دهندگان استوار است.

در رويکرد غيررسمی، انتظار می رود که همسانان آموزش دهنده با شرکت در بحث های گروهی غيررسمی و سازمان نيافته، توزيع اطلاعات در مناسبت های مختلف، حضور در فعاليت های فرهنگی و مرسوم اجتماع، انجام گفتگوهای داوطلبانه با دوستان و آشنايان در فرصت های مناسب، محتوای آموزشی را به گروه هدف منتقل کنند.

محيط های مناسب  اجرای آموزش گروه همسان:

مکان های حضور گروه های همسان از قبيل مراکز آموزشی مانند مدارس و دانشگاه ها، محيط های کار، مراکز تفريحی و ورزشی و ساير مراکز فعالیت و حضور جوانان و نوجوانان و مراکز ارائه خدمات سلامت می توانند محيط های مناسبی برای اجرای برنامه های آموزش گروه همسان به شمار روند.

روش اجرای برنامه های آموزش گروه های همسان:

یکی از شیوه های آموزش گروه های همسان استفاده از آموزش دهندگان همسان((Peer Educators می باشد.

آموزش دهندگان همسان جوانانی هستند که از ويژگی های لازم برای اجرا يا مشارکت در اجرای برنامه های آموزشی برخوردار هستند.  اين افراد معمولا مورد قبول گروه هدف بوده و در ميان آنها صاحب نفوذ هستند و با گذراندن دوره های مهارت آموزی، توانايي کافی برای ايفای نقش به عنوان آموزش دهنده را کسب کرده اند.

نقش همسانان آموزش دهنده:

همکار برنامه های آموزشی در حوزه سلامتتسهيل گر (نقش مربي گروه همسان، دادن اطلاعات در رابطه با موضوع بحث و سپس اجازه دادن به اعضاء جوان گروه براي اظهار نظر وتصميم گيري بر اساس واقعيتها است.مشاور منبع اطلاعات يا ارجاع دهنده به منابع ديگر اطلاعات ،جلب حمايت و آموزش دهنده از جمله نقش هايي است که همسانان آموزش دهنده دارند از آنجا كه مربي گروه همسان از اعضاء همان طبقه اجتماعي است لذا او مي تواند احساسات ، عقايد و زبان اعضاء گروه را بهتر درك كند و با آنها همدلي بيشتري داشته باشد و بنا براين ارتباط موثرتري برقراركند.

مربي گروه همسان بهترين فرد براي انتقال اطلاعات جديد به اعضاء گروه است. او مي تواند از طريق عمل كردن به آنچه موعظه مي كند وظيفه يك الگو براي ديگران را ايفا كند.

معيارهای انتخاب همسانان آموزش دهنده:

در انتخاب همسانان آموزش دهنده به ويژگی هايي مانند:

1-    مقبوليت و اعتبار (Credibility)

2-   قابل اعتماد بودن

3-   اعتماد به نفس و خوشايند بودن فرد توجه می شود.

ضمن آن که این افراد باید از مهارت هاي برقراری ارتباط موثر، مهارت های برنامه ريزی و مهارت های سازمان دهی و کلاس داری نیز برخوردار باشند.

نحوه انتخاب همسانان آموزش دهنده:

روش های مختلفی برای انتخاب همسانان آموزش دهنده پيشنهاد شده است که عبارتند از:

1-    نامزد شدن خود افراد (Self-nomination)

2-    انتخاب توسط خود گروه هدف

3-  انتخاب توسط طراحان برنامه يا ساير افراد، از جمله اين روش ها به شمار می روند.

مشخص شده است افرادی که داوطلبانه خود را برای برنامه آموزش همسانان معرفی می کنند، علاقمندی بيشتری نشان می دهند و از انگيزه و تعهد بالاتری برخوردار خواهند بود.

مهارت های لازم برای همسانان آموزش دهنده:

مهارت هايي که همسانان آموزش دهنده بايد کسب کنند به فعاليت هايي که قرار است انجام دهند و نوع نقش آنان در برنامه آموزشی بستگی دارد. برخی از مهارت های عمومی که انتقال آنها به تمام همسانان آموزش دهنده ضرورت دارد عبارتند از:

مهارت های ارتباطی: شامل مهارت های گوش کردن، مشاهده کردن و صحبت کردن

روش های اجرای آموزش در گروه همسان:

روش های مختلفی برای اجرای آموزش گروه همسان پيشنهاد شده است ولی روش های زير به فراوانی در اين آموزش ها استفاده می شود:

جلسات گروهی: جلسات و بحث گروهی شکل معمول آموزش گروه همسان است. در اين روش گروه هدف كه همسان می باشند بدون تشريفات رسمی به منظور بحث و آموختن در خصوص يك مسئله مشترك و در ميان گذاشتن اطلاعات خود با يكديگردور هم جمع می شوند.

افراد جامعه زماني كه مهارتي را بصورت گروهی فرا بگيرند و يا دانشي را در گروه مورد بحث و مباحثه قرار گیرد بيشتر ياد مي گيرند.

در جلسه گروهی فضا و امكانات لازم جهت حداكثر مشاركت اعضاء گروه در بحث، فراهم می شود. مسئوليت اوليه شروع جلسه بر عهده مربي گروه همسان است.

تقسيم كردن اعضاء به گروه هاي كوچكتر بسیار مفید است زیرا اين عمل مشاركت و تعامل بین اعضاء را بيشتر مي كند و افراد خجول را براي همكاري بيشتر تشويق مي كند . ضمنا استفاده از روش هاي متنوع مثل بحث در گروه كوچك ، بازي و ايفاي نقش، مطالعه موردي و دعوت از ديگران جهت شركت در گروه در گروه های کوچکتر موثر تر می باشد.

روش های اجرای آموزش در گروه همسان:

توزيع منابع اطلاعاتی بين گروه همسان:همسانان آموزش دهنده یا مربیان می توانند بر اساس اصول آموزش بزرگسالان، کتابچه ها، جزوه ها، پمفلت ها و دستورالعمل های کاربردی مرتبط با موضوع آموزش را در مکان ها و موقعيت های مناسب و در زمان حضور گروه هدف در اختیار آنها قرار دهند.

آموزش چهره به چهره: همزمان با ارائه منابع اطلاعاتی، مربیان می توانند با برقراری ارتباط چهره به چهره با گروه مخاطب و ارائه مشاوره، اثربخشی آموزش ها را افزايش دهند.

ارائه محصولات جذاب: گاهی همراه با منابع آموزشی، محصولات جذاب ديگری مانند خوردنی ها و نوشيدنی ها، اسباب بازی و موارد مشابه ارائه می شود تا به آنها انگيزه داده و توجه آنها را به موضوع آموزش جذب نمايند. به اين ترتيب فرصت همکاری و تعامل با گروه هدف نيز فراهم می شود.

مداخلات مبتنی بر فرصت ها: گفتگوهای روزانه با دوستان و آشنايان، غيررسمی ترين و شايد قوی ترين روش در آموزش همسانان به شمار می رود. ولی روش های سازماندهی شده تری مانند مشارکت در مناسبت های اجتماعی، شرکت در برنامه های اختصاصی گروه هدف در مکان های مخصوص به آنها مانند باشگاه ها، کلوب ها و فضاهای فرهنگی، هنری و ورزشی نيز قابل استفاده خواهند بود.

نکات مهم در اجرای آموزش گروه همسان:

استفاده از اصول يادگيری بزرگسالان (Adult Learning) شامل: 

1-    انتخاب محتوای آموزشی بصورت متون چاپی

2-   ارائه محتوای آموزشی سازگار با نظام ارزشی و باورهای گروه همسان

3-  برقراری ارتباط بين دانسته های قبلی فراگيران با موضوع آموزش

4-   رعايت اصل محترمانه بودن روابط متقابل بين مربی و فراگيران.

 استفاده از وسايل کمک آموزشی ديداری: به کارگيری حواس مختلف در آموزش سبب تداوم توجه به مطالب و تعميق يادگيری می شود، ضمن آن که در عمل نيز نحوه استفاده از اين نوع وسايل را خواهند آموخت. از جمله پرکاربردترين وسايل می توان به ويديوپروژکتور، اورهد، تلويزيون و ويديو اشاره کرد. تمرين عملی: تقويت يادگيری و افزايش موفقيت فرد در کسب مهارت های آموزشی و ارتباطی و نيز تقويت اعتماد به نفس، نتايج تمرين عملی است که در حين برنامه يا بعد از آن به دست می آيد. افراد جامعه زماني كه مهارتي را بصورت عملی فرا بگيرند و يا دانشي را در عمل مورد استفاده قرار می دهند بيشتر ياد مي گيرند. 

دادن پاداش: انگيزه های مادی مانند پرداخت های نقدی، کمک هزينه مسافرتی، پذيرايي از همسانان و انگيزه های غيرمادی مانند اعطای گواهی نامه ها و امتيازات آموزشی و شغلی، می تواند در اجرای برنامه آموزشی گروه همسان تاثير خوبی داشته باشد.

ويژگی های يک برنامه آموزشی اثربخش در گروه همسان:

استفاده از روش های مشارکتی و اجتناب از روش های توضيحی و نصيحت کردن در مرحله اجرا می تواند اثربخشی برنامه آموزشی را بالا ببرد. بحث های گروهی، ايفای نقش و انواع بازی ها، شايع ترين روش های مشارکتی است که در آموزش همسانان کاربرد دارد. افزايش طول دوره و تعداد جلسات آموزشی توسط همسانان برنامه ها را اثربخش تر خواهد کرد.

حضور همسانان آموزش دهنده ای که داوطلبانه در برنامه حاضر شده اند و الزامی به مشارکت نداشته اند، باعث اثربخشی بيشتر برنامه خواهد شد.برنامه های آموزشی که در شهرها اجرا می شوند در مقايسه با روستاها و حاشيه های شهر اثربخش ترند.

توانمند سازي گروه همسان:

توانمندسازي  گروه همسان در گرو بكارگيري روش هاي متنوع مانند:

1-    آموزش چهره به چهره

2-   آموزش گروهي

3-  انجام مشاوره هاي آموزشي

4-   بازيد از فيلد

5-   آموزش مهارت های ارتباطات اجتماعي

6-    آموزش مهارت های برنامه ريزي مشاركتي به منظورنجام كار گروهي مي باشد .

ارزشيابی برنامه های آموزشی در گروه همسان:

درپايان آموزش فراموش نكنيد كه از شركت كنندگان خواهش كنيد فرم هاي ارزشيابي را كه شما تهيه كرده ايد تكميل نمايند. اين امر برگزاري جلسه بعدي را تسهيل مي كند .

ارزشيابی فرآيند (Process Evaluation) که با نام ارزشيابی تکوينی (Formative Evaluation) هم شناخته می شود برای ارزيابی راهکارها و فعاليت های مرتبط با برنامه انجام می شود و هدف آن بهبود برنامه و تعيين روند سازگاری برنامه اجراء شده با برنامه طراحی شده است.

ارزشيابی اثر (Impact Evaluation): برای تعيين ميزان دستيابی به اهداف اختصاصی برنامه شامل تغييرات ايجاد شده در آگاهی، باورها، نگرش و مهارت های فراگيران انجام می شود.

ارزشيابی پيامد (Outcome Evaluation) ميزان دستيابی به اهداف کلی و طولانی مدت برنامه مشخص می شود.

در آموزش گروه همسان بيشتر ارزشيابی های فرآيند و اثر انجام می شود تا ارزشيابی پيامدهای برنامه که برای تعيين موفقيت نهايي آموزش همسانان لازم است. در ارزشيابی پيامد، پيگيری های طولانی مدت ضروری است و مهمترين مشکل آن محدوديت منابع است.

سازماندهي يك برنامه آموزشی در گروه همسان:

براي برگزاري يك برنامه آموزشی در گروه همسان بايد به اصول زیر توجه نموده و برآن اساس برنامه آموزشی سازماندهي شود :

1. 1.        تعیین گروه همسان یا گروه هدف
2. 2.      تعیین نياز گروه همسان
3. 3.      تعیین اهداف کلی و اختصاصی
4. 4.      طراحی و تدوین برنامه با جزئیات( شامل بودجه، نیروی انسانی و زمان مورد نیاز، مکان اجرا، تدوین محتوی، تعیین رسانه و وسایل کمک آموزشی و طراحی ارزشیابی)
5. 5.      اجرای آزمایشی برنامه
6. 6.      اجرای نهایی برنامه
7. 7.     ارزشیابی

گرد آورنده : احمد جلالی کارشناس آموزش بهداشت شهرستان دشت آزادگان

منبع: معاونت بهداشتی  دانشگاه علوم پزشکی جندی شاپور اهواز