مرکز آموزش بهورزی دشت آزادگان

بیماریهای شغلی :

کار جوهره ی اصلی زندگی انسان است که برای سلامت و احساس راحتی مفید بوده اما در صورت عدم رعایت اصول بهداشت حرفه ای و ایمنی   می تواند بر سلامتی اثر سوء داشته باشد.

کارگران بیشتر از سایر افراد جامعه در معرض حوادث و بیماری های ناشی از کار قرار دارند و در نتیجه بیشتر از دیگران آسیب دیده و یا بیمار می شوند .

بيماری های ناشی از کار کدامند ؟

بیماری های شغلی به گروهی از بیماری ها گفته می شود که در نتیجه کار به وجود می آیند یعنی چنانچه در محیط کار عوامل زیان آور مانند سر و صدای بیش از حد مجاز ، گازها و بخارات ، گرد و غبار ، دود و دمه ، شرایط نامناسب بدنی و ... وجود داشته باشند کارگران دچار بیماریهای ناشی از کار  می گردند

آيا بيماری های شغلی قابل درمان است ؟

بسیاری از اینگونه بیماری ها غیر قابل درمان ولی در مراحل اولیه قابل پیشگیری هستند.مانند کری شغلی ، سیلیکوزیس و ...

چرا بايد از ايجاد بيماري های ناشی از کار جلوگيری نمود ؟

به علت بروز بیماریهای ناشی از کار مشکلات جبران ناپذیری برای کارگران به وجود می آید از جمله :

1)      کاهش توانایی جسمی و روحی کارگر.

2)      ایجاد نارضایتی برای کارگر بیمار و نیز سایر کارگران.

3)      افزایش حوادث ناشی از کار به علت موارد ذکر شده بالا.

4)      افزایش غیبت از کار.

5)      افزایش هزینه های درمان .

6)      کاهش تولید و در نهایت کاهش بهره وری.

چگونه می توان از بروز بيماری های شغلی جلوگيری کرد ؟

مهم ترین راه های جلوگیری از بیماری های شغلی عبارتند از :

1)      شناخت و کنترل عوامل ایجاد کننده بیماری در محیط کار.

2)      به کار گماردن کارگر متناسب با نوع کار.

3)   بررسی سلامت کارگر به صورت انجام معاینات قبل از استخدام و دوره ای و معاینات اختصاصی حتی برای مدیران.

بیماریهای مرتبط با کار :

بیماریهایی هستند که ممکن است به طور نسبی تحت تأثیر شرایط زیان آور کار بوجود آیند، ولی ضرورتی ندارد که در هر مورد از این بیماریهایک عامل خطر مشخص وجود داشته باشد.

تفاوت بیماریهای ناشی از کار و بیماریهای مرتبط با کار:

بیماریهای ناشی از کار:

اصولا در میان جمعیت کاری وجود دارد.علت اختصاصی دارد.مواجهه در محیط کار ضروری است ومشمول غرامت است.

بیماریهای مرتبط با کار

بیشتر در افراد جامعه دیده می شود.علت چند عاملی است .مواجهه در محیط کار ممکن است یک عامل بیماری باشد.

ممکن مشمول غرامت شود.

موارد بیماری های ناشی از کار:

1-بیماری های ریوی ناشی از کار:

بیماریهای ریوی شغلی ، بیماریهای شغلی هستند که کنترل آنها ، به سرعت ، شدت و قدرت پیشگیری بستگی دارد. این بیماریها معمولاً بعلت قرار گرفتن بیشتر در معرض آلرژنها یا مواد سمی ایجاد شده و ممکن است باعث نارسائی حاد یا مزمن اعضای دستگاه تنفسی گردند، همچنین تماسهای کم و شدید بیشتر موجب بیماریهای مزمن ریوی میشوند. مصرف دخانیات می تواند اثر افزایشی روی شدت این بیماریها داشته باشد.

بیماری های  ریوی ناشی از کار جزو شایعترین بیماری های شغلی محسوب می شوند.

الف-پنوموکونیوز:

بیماری های ریوی حاصل از گردوغبار رابیماری پنوموکونیوز می نامند.پنوموکونیوز از لحاظ لغوی به معنای (ریه حاوی گردوغبار)است.پنوموکونیوز به دو دسته خوش خیم وبدخیم تقسیم می شوند.در موارد خوش خیم گردوغبار های معدنی سبب تخریب ساختار ریه نمی شوند.وپنوموکونیوز خوش خیم دارای عوارضی  نیشتندومعمولا علایم تنفسی ویا اختلال عملکرد ریوی ایجاد نمی کند.واغلب در صورت پرهیز از تماس در طی یک دوره زمانی کدورت ریه ها نیز برطرف می شود.

شایعترین پنوموکونیوز خوش خیم سیدروزیس است که در اثر تماس بافیوم های اکسید آهن در کارگرانی که در جوشکاری فولاد ،معادن سنگ آهن وریخته گیری اشتغال دارند،اتفاق می افتد.

دسته دیگر پنوموکونیوز بدخیم می باشند.استنشاق گرد وغبارهای  سمی که تحریک کننده واکنش در ریه می باشند با فیبروز غیر قابل برگشت وتغیرات ساختمانی ریه همراه است.علایم این بیماری ها بسته به مدت وغلظت تماس پس از مدتی در کارگران ظاهر می گرددودر این حالت فرد به عوارض سخت ریوی دچار شده و ظرفیت تنفسی فرد بتدریج کم میشود.پنوکونیوز بدخیم معمولا کشنده نیست ولی تا آخر عمر گریبانگیر فرد مبتلا می باشد.شایعترین گردوغبارسمی آزبست وسیلیس می باشد.

ب-گردوغبار مواد آلی باعث بیماری های ریوی می شوند از جمله گردوغبار کتان وپنبه وشاهدانه باعث بیماری های تنفسی از جمله آسم وتنگی نفس می شوند.عوامل میکروبی وقارچ های موجود در هوای تنفسی کشاورز باعث بیماری تنفسی وتنگی نفس می شوند.

2بیماریهای ناشی از پرتوها:

تعریف پرتو:

پرتو يا تشعشع عبارت است از انرژي كه به صورت امواج يا ذرات در خلاء يا در محيط مادي منتشر مي شود. به طور ساده پرتوها را مي توان انرژي عبوري تعريف كرد.

برخي از پرتوها داراي جرم و بعضي فاقد جرم مي باشند و با توجه به ميزان انرژي، داراي قدرت نفوذ در ماده هستند.

پرتوها به دو دسته پرتوهاي يونيزان (يونساز) و پرتوهاي غير يونيزان (غير يونساز) طبقه بندي مي شوند. معمولا وقتي همراه با واژه پرتو كلمه ديگري به كار نرود پرتوهاي يونيزان مورد نظر مي باشد.

پرتوهای یونیزان: پرتوهایی که موجب یونیزه شدن اتم می شوند.

پرتوهای غیر یونیزان: پرتوهایی که قادر به یونیزه کردن اتم نمی باشند، مانند نور مرئی، پرتوهای فروسرخ، فرابنفش و لیزر.

آسيب هاب ناشي از پرتوهاي يونساز:

الف-علائم مواجهه حاد اشعه مجهول و مواد رادیواکتیو شامل موارد زیر است:

1-افزایش درجه حرارت

2-تهوع

3-استفراغ و اسهال

4-کم خونی

5-ریزش موها

6-زخم های مخاط پوست

ب-علائم مواجهه مزمن با پرتوهاشامل موارد زیر است:

1-کاهش طول عمر

2-کاهش مقاومت در مقابل بیماری ها

3-کاهش قدرت تولید مثل

4-آب مروارید

5-انواع سرطان ها(از جمله سرطان خون)

نکته :سلولها و نسوج مختلف بدن در مقابل اشعه حساسیت مختلفی دارد :

سلولهای خونی از همه حساسترند و زودتر تحت تأثیر قرار می گیرند و دردرجه آخر سلولهای عضلانی هستند که کمتر ودیرتراز سایر نسوج تحت تاثیراشعه قرار می گیرند.

حفاظت در برابر پرتوهای یون ساز:

منظوراز حفاظت در برابر پرتوهای یون ساز این است که اطمینان حاصل شود که مقدار جذب شده بوسیله هر فرد بیش از مقدار مجاز نباشد در مسئله حفاظت سه عامل مطرح است:

1--زمان :می توان با اجرای روشهای مناسب مدت زمان پرتوگیری را کاهش داد.

2--فاصله:کاهش مقدار پرتو از منبع در یک نقطه معین با عکس مجذور فاصله از آن نقطه از منبع متناسب است

3--حفاظ گذاری منبع تابش:در بسیاری از موارد که استفاده از دوروش فوق میسر نباشد از صفحات جاذب پرتو استفاده کردومیزان تابش پرتو را به مقدار مجاز یعنی 1/رم در هفته یا 5 رم در سال رسانید که معمولا جنس مواد حفاظ از سرب وبتون می باشد

نکته:مقدار مجاز تابش پرتودر هفته 1/.رم ودر طی سال 5 رم می باشد.

پوتوهاي غير يونيزان:

پرتوهاي غير يونيزان (غير يونساز) بخشي از پرتوهاي الكترومغناطيس هستند كه انرژي آنها براي يونيزاسيون ماده كافي نمي باشد. طول موج اين پرتوها بلندتر از 100 نانومتر مي باشد. انواع پرتوهاي غيريونساز برحسب طول موجب عبارتند از:

1   -  پرتو فرابنفش از طول موج 100 تا 400  نانومتر

2-    پرتو مرئي (نور مرئي) 400 تا 750 نانومتر

3-   پرتو مادون قرمز 750 نانومتر تا 3 ميلي متر

4-    پرتو ميكرو ويو 3  ميلي متر يا 1 متر 

آسیب های ناشی از اشعه های غیر یونیزان:

به علت آنکه اشعه های غیر یونیزان نفوذ نسبتا ضعیفی دارند تنها اعضای که بر آنها اثر می کنندچشم و پوست است.

اثرات مضر اشعه های غیر یونیزان بر چشم شامل ورم ملتحمه چشم ،ایجاد سوختگی شبکیه چشم و کاتارکت (آب مروارید) میباشد.

اثرات مضر اشعه های غیریونیزان بر پوست شامل آفتاب سوختگی وتیر شدن رنگ پوست،چروک شدن پوست وپیری زود رس،ایجاد واکنش های حساسیت به نور و سرطان پوست می باشد.

حفاظت در برابر پرتوهای غیر یونیزان:

     -1- آموزش: افراد در تماس با اين پرتو بايد آموزش لازم را در زمينه اثرات و خطرات آن فرا گيرند.

2-- فاصله از منبع پرتو: شدت پرتو با عكس مجذور فاصله از منبع كاهش مي يابد.

     3-- وسايل حفاظت فردي: بايد از وسايل حفاظت فردي، به ويژه در هنگام جوشكاري، مانند نقاب صورت، عينك مخصوص، دستكش و پيش بند چرمي استفاده گردد. براي مشاغلي مانند كشاورزي و … استفاده از لباس پنبه اي پيشنهاد مي شود استفاده از کرم ضد آفتاب با در جه حفاظت 30 توصیه می شود.

4-- محصور نمودن: با ايجاد اكران مناسب (پرده)، به خصوص در محل جوشكاري، بايد افراد ديگر را از پرتو محافظت نمود. مي توان از پرده اي با جنس پلي وينيل كلرايد استفاده نمود. چون رنگ پرده داراي اهميتي ويژه است بنابراين رنگ پرده نبايد بازتاب دهنده پرتو باشد و مناسبترين رنگ،‌ رنگي است كه در آن از اكسيد زنگ و اكسيد تيتانيم استفاده شده باشد. ماده حفاظتي ديگر براي محصور سازي، ‌شيشه مي باشد كه موج خطرناك پرتو را جذب مي كند كه پيشنهاد مي شود در قسمت سترون نمودن در بيمارستان ها ازاين ماده استفاده گردد.

3-بیماریهای سیستم قلبی عروقی:

در محیطهای کاری عوامل مختلفی از قبیل مواجهه با مواد شیمیایی، عوامل فیزیکی و استرسورهای روحی روانی بر دستگاه قلب و عروق اثر می گذارند

ایجاد بیماری قلبی عروقی ناشی از مواد شیمیایی زیان آور معمولاً به علت مواجهه طولانی با مقادیر کم مواد شیمیایی ومواجهه ناگهانی با مقادیر زیاد مواد شیمیایی ایجاد می شود. به عنوان مثال مواجهه حاد با گاز منو اکسید کربن ایجاد بیماری قلبی عروقی میکند.

نکته اثبات تشخیص علت بیماری قلب و عروق به دلایل زیر مشکل است :

1-بیماری قلب و عروق حتی در غیاب تماس با عوامل زیان آور محیط کار شایع است.

2-برای نشان دادن بیماری قلب و عروق ناشی از سموم و سایر عوامل زیان آور شغلی هیچ یافته اختصاصی بالینی یا آسیب شناختی وجود ندارد .

3-اثبات وجود ماده سمی مشکوک در نسج قلب به ندرت امکان پذیراست.

4-احتمالا عوامل خطر شغلی با سایر عوامل خطر غیر شغلی در ایجاد بیماری قلبی اثر تشدید کننده دارند.

غالباً پزشکان توجهی به عوامل زیان آور محیط کار که منجر به بیماریهای قلبی عروقی می شود، ندارند و به طور معمول عوامل خطر فردی مثل جنس،سابقه خانوادگی ،افزایش فشار خون،استعمال دخانیات،افزایش کلسترول خون،دیابت و چربی را بررسی میکنند.

عوامل خطر شغلی بیماری های قلبی وعروقی شامل موارد زیر است:

1-عوامل فیزیکی که باعث بیماری قلبی وعروقی می شوندشامل موارد زیر است:

الف-سروصدا:

تماس ناگهانی با سروصدا ضربان قلب و فشار خون را افزایش می دهد.ومواجهه طولانی با سر وصدای بالاتر از 85 دسی بل باعث افزایش فشار خون   وضربان قلب می شود.

ب-گرما وسرما:

کار در شرایط دمای بالا وپایین می تواند بیماری قلبی وعروقی ایجاد کند.

ج--ارتعاش:ابزارهای دستی مرتعش باعت تنگی عروقی محیطی دست می شوند.

2-مواد شیمیایی که باعث بیماری قلبی وعروقی می شوند شامل موارد زیر است:

الف-گاز دی سولفید کربن که به عنوان حلال در لاستیک سازی وتهیه رنگ استفاده می شودباعث بیماری های قلبی ومرگ کارگران میشود.

ب-فلزات سنگین  مانند سرب وآرسنیک باعث بیماری قلبی میشوند.

3-عوامل روحی و روانی وعدم تحرک جسمانی  عامل  اصلی خطر سکته قلبی می باشند.

4-بیماریهای شغلی دستگاه عصبی و روانی:

فشارعصبی چیست ؟

عارضه ای است که سلامت جسمی وفکری فرد را به مخاطره می اندازد وزمانی به وجود می آید که بدن بیشتر ازحد معمول ازتوانایی هایش استفاده میکند.

اثرات فشارعصبی برسلامت بدن:

یکی ازدلایل عمده بروز بسیاری ازعوارض مانند فشارخون بالاو بیماریهای قلبی ، فشارعصبی درازمدت است.

درعین حال این گونه فشارهای طولانی مدت می تواند خطرابتلا به بیماریهای فکری وروانی را نیز افزایش دهد.

تغییرات رفتاری ناشی ازفشاربالای عصبی مانند کشیدن سیگار به میزان زیادو استفاده از مواد مخدر نیزمنجر به کاهش چشمگیر سطح سلامت جسمیمی شود .

دلایل ایجاد فشارعصبی درمحیط کار:

1-  نوع وماهیت کار ( به این معنی که برخی مشاغل ذاتا پراسترس هستند .)

مثلا مشاغل مربوط به حرفه پزشکی ،کارمندان بازار بورس ، خبرنگاران روزنامه ها، تجار ، مدیران تبلیغاتی ،برنامه ریزان درسطحکلان و... 

2- بالابودن « تقاضای کاری » بیش ازحد وتوان فرد ( به این معنی که فرد احساس کند تقاضای محیط کاربیش ازتوان اوست واو برای برآورده کردن آنها باید تلاش بسیاری به خرج دهد.)

3-  پایین بودن « محدوده اختیارات کاری» فرد :

اگر فرددرمحیط کارخود ازحدود اختیارات بالایی برخوردار باشد مسلما با افزایش تقاضای کاری بهتر کنارخواهد آمد .

نمونه بارزاین مسئله مقایسه یک کارمند زیردست بارئیس اوست . کارمند مجبوراست کارها راطبق برنامه دیکته شده انجام دهد اما رئیس می تواند با وجود بارکاری بالا، برنامه ها را تغییر دهد. دستور وظایف رابازنویسی کند ، تنبیه وتشویق کند وخلاصه ازاختیاراتبالاییبرخورداراست.

گرد آورنده خانم موسی پور کارشناس بهداشت حرفه ای دشت آزادگان

منبع مورد استفاده:طب کار جلد 1و2 نوشته دکتر ماشالله عقیلی نژاد